Биоресурстардың жағдайы

Өсімдіктер әлемі

Республика алаңының 4% ғана құрайтын, Қазақстандағы орман қорының шекті мөлшеріне қарамастан Шығыс Қазақстан облысы орман және аңшылық ресурстарының қоры бойынша ерекше орын алады. Мұнда республикадағы орманның 70% орналасқан.Табиғатты қорғау шараларының жеткіліксіз қаржыландырылуы өсімдіктер мен жануарлар әлемін керекті деңгейде қорғауға кедергі келтіреді.
Облыстағы орманның ауданы өрттің әсерінен, аяусыз шексіз мөлшерде өз бетімен ағаш кесу және Ертіс маңайының бірегей ормандарының көп ауданының зиянкестермен бүліну нәтижесінде азайып барады. Кенді Алтайдағы қылқанжапырақты ормандарындағы бақылаусыз өндірістік кесу өз бетімен кесу кезіндегідей өсімдік әлеміне көптеген шығын әкеледі.

Ірі ағаш дайындау өнеркәсіптерінің жабылуымен шығынға ұшырау кезінде, ағаш таситын жолдардың құрылысымен айналыспайтын және елді-мекендерге жақын орналасқан көбіне жетілген көшеттерді таңдайтын, ағаш дайындау ұсақ шаруашылықтардың үлесіне тиді.

Ормандағы өрт орманның биологиялық әр алуандылығына қауіп төндіреді, оның нәтижесінде орман көшеттері мен жануарлар әлемі өледі, аумақтың экологиялық жағдайы нашарлайды, жер асты сулардың деңгейі төмендейді, шөлденудің қайтымсыз процесі жүреді.Соңғы 5 жылда (2000-2004жж) облыстың орман қорының аумағында 74 мың га өрт кезінде жойылды. Қазіргі кездегі орман отырғызу көлемінде, өрттен зардап шеккен орман жерлерін қайта қалпына келтіру үшін жүз жылдан артық уақыт керек.

Жануарлар әлемі. 

Экономикалық реформалардың басталуымен және Қазақстанға шекараның ашылуымен шет ел туристерінің, олжаға қызығушылардың, ағылып келуі байқалды. Олжалық іс жануар әлемін тиімді қолдану және оның қорғау органынан пайдаланушыға айналған аңшылардың қоғамдық бірлестіктерін де қызықтырды. Элиталы жануарларды олжалау құштарлығы күшті, көбінесе орта жастағы, ең бағалы өндірушілердің элиминациялануына әкеледі. Аңшылық шаруашылықта жақсы генофонд құрып барады, өсудің құрылымы тұрақсыздануда, ол аңдардың санының азаюына әкеледі.

Маралдың көбеюі жойылу қаупінде тұр, олардың саны тек қана олжалық жолмен ғана емес, сонымен қатар брокеньерлік аңшылықтың әсерінен төмендеп барады, өйткені оның мүйізі ҚХР өте үлкен сұранысқа ие болып отыр. Жануарлардың негізгі түрлерін тіркеу мәліметтері бойынша мекен етуге қолайлы жердегі көптеген аңдар мен құстардың саны мүмкін мөлшерінен төмен болып отыр.

Шығыс Қазақстан облысындағы жабайы жануарлардың және құстардың санының динамикасы 

(ШҚО аумақтық орман және аңшылық шаруашылығы басқармасының мәліметтері)

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген жабайы жануарларды

(ШҚО аумақтық орман және аңшылық шаруашылығы басқармасының мәліметтері)

 Балық шаруашылығы

(Ғылыми-өндірістік балық шаруашылығы Орталығының Алтай филиалының мәліметтері)

Балықтың бағалы сирек түрі.

Жоғарғы Ертіс бассейні континентальды суайдындарын бар зоогеографиялық бөлу бойынша батыс сібір учаскесінің сібір округі мұзды-теңізді провинциясына жатады. Қазіргі кезде ихтиофауналық кешен 22 тұқым және 18 тұқымдасқа жататын балықтың 26 түрімен берілген. Оның ішінде бағалы сирек түріне, генофондын жойылып кету қауіпінен сақтауды қажет ететін стрелядь, сібір бекіре балығы, кәдімгі таймень мен ақбалық-нельма жатады. Бассейн шегінде осы балықтардың түрінің таралу кеңістігі суретте көрсетілген.

Стерлядь, бекіре балық және нельманың ертістегі популяциясы қазіргі уақытта тек Ертіс өзеніндегі СЭС-ның каскадынан төмен жерінде мекен етеді.1940 жылға дейін сібір бекіре балығы өндірістік статистикада Зайсан өзеніндегі кәсіпшілік нысан ретінде танылған.1930 жылдары орташа есеппен жылына 0,7 тонна бекіре ауланған.1940 ж-дан кейінгі мәліметтер өндірістік статистикада жазылмаған, ал 80 ж. бекіре балығы Бұқтырма суқоймасының ихтиофаунасынан мүлдем жоғалып кетті. Қазір Ертіс өзенінде мүлде сирек кездеседі, брокеньерлермен толық жетілмегендері ауланады. Ал Сібір стерляды керісінше жоғарғы Ертісте кәдімгі түр ретінде кездеседі, бірақ кәсіптікке тыйым салынады. 2001 ж. өзен арнасында бақылау аулау кезінде стрелядь барлық түсімнің 3-тен 6%-ға дейінін құрады. Ақбалық-нельма өзенде Шүлбі СЭС плотинасынан төмен жерде ғана өте сирек кездеседі.

Жоғарғы Ертіс экожүйесіне антропогенді әсер, бір қатар жасанды су тоғандарын құру, балықтардың миграциялық жолдарын платинамен бөгеу, судың өндірістік ағындырмен ластану, ихтиофаунаның құрамын қайта құру және т.б. бағалы сирек балықтар түрлері суқоймалар ихтиоценоздарынан және Ертіс өзенінен гидротораптар арасынан ығыстырылды. Ақ балық «бұқтырма-зайсан» популяциясы (дұрысы – «зайсан-қараертістік»)1956 жылдан бері өндірістік сатистикадан тіркелмеген (30-ыншы жылдардағы аулаудың орташа көлемі – 26 тонна, 40-ыншы жылдарда – 4 тонна). 80-інші жылдардың аяғында ақ балықты бірлі-жарым Зайсанда Қара Ертіс сағасында аулаған, кейіңгі жылдары бір балық болса да ауланды деген мәліметтер жоқ. Таймень өндірістік статистикада ешқашан тіркелмеген. Кәдімгі таймень қазіргі уақытта Ертіс өзенінің оң жақ салалары – Оба, Үлбі, Күршім, Бұқтырма өзендерінде кездеседі.

Суқоймалардың ихтиофауынасы

Биоөнімнің басым көлемі суқоймаларда қалыптасады, ал өзендер балық қорын қайта өндіруде маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ Жоғарғы Ертіс бассейіні толық бір макроэкожүйені құрайды. Сондықтан бассейннің жеке бөліктерінің биоценоздарының байланыстылығы, генофондтардың ауысу жолдары және мүмкіндіктері туралы сұрақ өте маңызды болып табылады. Кестеде бірқатар су қоймаларындағы ихтиофаунаның құрамы берілген және өзендерде биоәралуандылық көп екендігі білінеді. Өзендердегі ихтиоценоздың құрамы сыртқы әсерлерге төзімді болып келеді, ал су қоймаларына қарағанда жерсіндірілгендер мұнда жергіліктілерден аз басымдыққа ие.

[ продолжение ]